Có nhiều quan điểm khác nhau về thời điểm phát sinh trách nhiệm hình sự, như:
Quan điểm thứ nhất: Trách nhiệm hình sự là một loại quan hệ pháp luật giữa Nhà nước và người phạm tội. Trách nhiệm hình sự là nghĩa vụ phải chịu các biện pháp cưỡng chế nhà nước của người phạm tội do việc người đó thực hiện tội phạm. Thời điểm người phạm tội thực hiện tội phạm là thời điểm bắt đầu trách nhiệm hình sự.
Quan điểm thứ hai: Trách nhiệm hình sự là một dạng trách nhiệm pháp lý, là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ của Nhà nước và người phạm tội, được thể hiện ở các biện pháp tác động có tính chất pháp lý hình sự mà luật hình sự quy định, áp dụng đối với người thực hiện tội phạm, bao gồm hình phạt và các biện pháp tác động có tính chất pháp lý hình sự khác không phải hình phạt và được bắt đầu từ khi truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một người.
Quan điểm thứ ba: Trách nhiệm hình sự là việc thực hiện chế tài pháp lý hình sự, phát sinh từ khi áp dụng hình phạt đối với người phạm tội.
Quan điểm thứ tư: Trách nhiệm hình sự là hậu quả pháp lý của việc phạm tội, kết quả của việc áp dụng các quy phạm pháp luật hình sự và được thể hiện trước hết ở việc kết án của Tòa án, nhân danh Nhà nước, đối với người phạm tội.
Theo quan điểm của cá nhân tôi cho rằng: trách nhiệm hình sự là một loại quan hệ pháp luật giữa Nhà nước và người phạm tội. Trách nhiệm hình sự là nghĩa vụ phải chịu các biện pháp cưỡng chế nhà nước của người phạm tội do việc người đó thực hiện tội phạm. Thời điểm người phạm tội thực hiện tội phạm là thời điểm bắt đầu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, thời điểm phát sinh trách nhiệm hình sự và thời điểm bắt đầu chịu trách nhiệm hình sự là khác nhau, nghĩa vụ phải chịu trách nhiệm hình sự của người phạm tội sẽ không được thực hiện trên thực tế nếu tội phạm không bị phát hiện, tội phạm đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc người phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự theo quy định của luật hình sự, thời điểm bắt đầu chịu trách nhiệm hình sự là thời điểm bán án của Tòa án có hiệu lực pháp luật đối với người phạm tội.
Song song đó, tôi cho rằng việc xác định thời điểm phát sinh trách hình sự từ khi có hành vi phạm tội không mâu thuẩn với nguyên tắc suy đoán vô tội vì: theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự nước ta, trước khi bị kết tội, một người có thể đã bị các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng những biện pháp ngăn chặn như: bắt, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm. Những biện pháp này được áp dụng nhằm mục đích ngăn chặn tội phạm hoặc khi có căn cứ chứng tỏ bị can, bị cáo sẽ gây khó khăn cho việc điều tra, truy tố, xét xử hoặc sẽ tiếp tục phạm tội, cũng như khi cần bảo đảm thi hành án. Về bản chất, các biện pháp ngăn chặn không phải là sự thể hiện của trách nhiệm hình sự mà chỉ là các biện pháp cưỡng chế có tính chất tố tụng hình sự để ngăn chặn tội phạm, bảo đảm hiệu quả của việc điều tra, truy tố, xét xử hoặc bảo đảm cho việc thực hiện trách nhiệm hình sự sau này (bảo đảm thi hành án). Mặc dù các biện pháp ngăn chặn chỉ có thể được áp dụng đối với người phạm tội, nhưng chúng không phải là hậu quả tất yếu của việc phạm tội. Việc các cơ quan tiến hành tố tụng có áp dụng biện pháp ngăn chặn đối với một người hay không không phải là do đã xác định được người đó phạm tội hay không phạm tội mà là ở chỗ có căn cứ để chứng tỏ, nếu không áp dụng các biện pháp ngăn chặn thì người đó có thể sẽ gây khó khăn cho việc điều tra, truy tố, xét xử hoặc có thể tiếp tục phạm tội hoặc sau này việc thi hành án sẽ gặp khó khăn. Một người đã bị áp dụng biện pháp ngăn chặn vẫn có thể được miễn trách nhiệm hình sự nếu sau đó xác định được có căn cứ để miễn trách nhiệm hình sự đối với người đó. Ngược lại, một người có thể không bị áp dụng biện pháp ngăn chặn nhưng vẫn có thể phải chịu trách nhiệm hình sự, nếu sau đó Tòa án tuyên bản án kết tội đối với người đó và bản án đó có hiệu lực pháp luật.
Trên đây là quan điểm cá nhân tôi về “Thời điểm phát sinh trách nhiệm hình sự và việc xác định thời điểm phát sinh trách hình sự từ khi có hành vi phạm tội có mâu thuẩn với nguyên tắc suy đoán vô tội không”. Trong quá trình nghiên cứu, thể hiện quan điểm của cá nhân không tránh khỏi những thiếu sót. Kính mong bạn đọc bổ sung và đóng góp.
Liên Anh - VKSND huyện Cái Bè