Tại Khoản 4 Điều 206 quy định các trường hợp bắt buộc phải trưng cầu giám định:Bắt buộc phải trưng cầu giám định khi cần xác định: Tính chất thương tích, mức độ tổn hại sức khoẻ hoặc khả năng lao động”.
Tại điểm a khoản 4 Điều 62 Bộ luật tụng hình sự năm 2015 quy định bị hại có nghĩa vụ: “Có mặt theo giấy triệu tập của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; trường hợp cố ý vắng mặt không vì lý do bất khả kháng hoặc không do trở ngại khách quan thì có thể bị dẫn giải
Tại điểm b khoản 2 Điều 127 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 quy định về biện pháp dẫn giải có thể áp dụng đối với: “Người bị hại trong trường hợp họ từ chối việc giám định theo quyết định trưng cầu của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng mà không vì lý do bất khả kháng hoặc không do trở ngại khách quan”;
Biện pháp dẫn giải là một quy định mới trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, đây là một biện pháp cưỡng chế chế tài hoàn toàn mới so với Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, quy định này là rất cần thiết nhằm khắc phục tình trạng người bị hại từ chối việc giám định gây khó khăn trong quá trình giải quyết vụ việc hình sự “Cố ý gây thương tích, Vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ”, cũng như hạn chế tình trạng bỏ lọt tội phạm, xử lý tội phạm băng nhóm, giúp răn đe giáo dục, phòng ngừa tội phạm ở địa phương.
Quá trình triển khai thực hiện quy định mới này, một số điều tra viên, Kiểm sát viên, nhất là cấp huyện chưa triển khai, vận dụng đúng quy định này mà vẫn theo đường xưa lối cũ của những quy định trước đó là các vụ án cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác xảy ra khi bị hại có yêu cầu xử lý hình sự (yêu cầu khởi tố) thì mới ra quyết định trưng cầu giám định và tổ chức các thủ tục giám định cho bị hại và khởi tố vụ án… Còn ngược lại khi bị hại không yêu cầu xử lý hình sự (không yêu cầu khởi tố vụ án hình sự) và có đơn từ chối giám định… thì Cơ quan điều tra ra quyết định không khởi tố vụ án và Viện kiểm sát ra công văn thống nhất với quyết định đó. “Một số điều tra viên, Kiểm sát viên cho rằng đối với tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại theo khoản 1 Điều 155 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, vì vậy khi bị hại không yêu cầu xử lý hình sự (không yêu cầu khởi tố vụ án hình sự) và có đơn từ chối giám định… thì cơ quan không có quyền giám định và cũng không có quyền khởi tố”. Cách hiểu như thế là tiếp tục dẫm đạp theo đường xưa lối cũ là chưa thực hiện đúng quy định điểm a Khoản 4 Điều 62, điểm b Khoản 2 Điều 127 và Khoản 4 Điều 206 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015.
Thứ nhất, việc giám định và khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại theo khoản 1 Điều 155 Bộ luật tụng hình sự năm 2015 là hai chế định độc lập, hoàn toàn khác nhau. Việc giám định tính chất thương tích, mức độ tổn hại sức khoẻ là bắt buộc là quyền năng của nhà nước, của cơ quan tiến hành tố tụng, người bị hại không có quyền can thiệp vào, nếu bị hại không nghiêm chỉnh chấp hành (từ chối việc giám định theo quyết định trưng cầu của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng mà không vì lý do bất khả kháng hoặc không do trở ngại khách quan) có thể sẽ bị dẫn giải để thực hiện việc giám định theo quy định của pháp luật. Còn việc khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại theo khoản 1 Điều 155 là quyền tùy nghi của bị hại. Trong trường hợp vụ án cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác quy định tại Điều 134 có cấu thành vật chất, nghĩa là phải có thương tích, mức độ tổn hại sức khoẻ (trừ khoản 6) vì vậy cần phải có kết luận giám định của tổ chức giám định, khi đã xác định được thương tích thì bị hại chỉ có quyền được khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của mình ở Khoản 1 Điều 134 Bộ luật hình sự, nghĩa là “cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 11% đến 30% hoặc dưới 11% nhưng thuộc một trong các trường hợp sau đây (từ điểm a đến điểm k)…”. Trường hợp thương tích cấu thành ở Khoản 2 đến Khoản 5 Điều 134 là quyền của cơ quan nhà nước, người bị hại không có quyền. Nếu người bị hại không yêu cầu chăng thì cơ quan tố tụng vẫn tiến hành khởi tố để xử lý theo quy định.
Thứ hai, trong vụ án cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, nếu chỉ dựa vào việc bị hại không yêu cầu xử lý hình sự và có đơn từ chối giám định… mà Cơ quan điều tra ra quyết định không khởi tố vụ án là ngoài việc không thực hiện điểm a Khoản 4 Điều 62, điểm b Khoản 2 Điều 127 và Khoản 4 Điều 206 mà còn không bảo đảm căn cứ theo Khoản 8 Điều 157 (Khoản 1 Điều 134 Bộ luật hình sự) và không thể áp dụng được Khoản 3 Điều 155 Bộ luật tụng hình sự năm 2015. Bởi vì, trường hợp này các cơ quan tố tụng có lỗi khi chưa tiến hành đầy đủ các thủ tục tố tụng của vụ án (giám định) nên việc không khởi tố vụ án theo Khoản 8 Điều 157 (Khoản 1 Điều 134 Bộ luật hình sự) cũng không có cơ sở. Vì vậy, khi bị hại có yêu cầu lại thì cơ quan tố tụng bắt buột phải thực hiện các thủ tục tố tụng của vụ án lại từ đầu và phải tiến hành giám định để xác định tính chất thương tích, mức độ tổn hại sức khoẻ của bị hại để giải quyết vụ án.
Tóm lại, qua bài viết này tác giả muốn trao đổi việc quy định có thể dẫn giải người bị hại trong trường hợp họ từ chối việc giám định theo quyết định trưng cầu của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng mà không vì lý do bất khả kháng hoặc không do trở ngại khách quan là một điểm mới, tiến bộ của Bộ luật tụng hình sự năm 2015, giúp cho các cơ quan tiến hành tố tụng khắc phục được khó khăn trong thực tiễn giải quyết các vụ án Cố ý gây thương tích, Vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ mà người bị hại từ chối giám định sức khỏe nhưng các cơ quan tiến hành tố tụng không cưỡng chế được, làm cho việc xử lý vụ án bị kéo dài hoặc đi vào bế tắc. Vì vậy, có thể khẳng định trong mọi trường hợp khi thụ lý giải quyết các vụ án cố ý gây thương tích, vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ nhất thiết phải tiến hành giám định theo Khoản 4 Điều 206 Bộ luật tụng hình sự năm 2015.
Dương Quyền - VKSND tỉnh Tiền Giang